تبلیغات گفتار چهارم
پوشاک قوم پارت « اشکانی »
بعداز گذشت هفتاد سال از سقوط کامل هخامنشیان بار دیگر موجبات تشکیل یک دولت ایرانی فراهم شد.
پوشاک مردان
1 – پیراهن بالای زانو «تونیک »
پیراهن جلو بسته پارتیان در ابتدا بسیار ساده و کوتاه بود مانند اسلاف شان ، مادها ، آستین های نسبتاً تنگ در مقایسه با آستین های فراخ هخامنشیان؛ این تن پوشش سنتی ، پیراهن و شلوار ، با طرز زندگی این قوم بیابانگرد متناسب بود و از آن استفاده می کردند اما بعدها پادشاهانشان از تونیک های بلندتر و پرچین تر استفاده می کردند و از پارچه های ابریشم نیز در تهیه جامه هایشان استفاده می کردند.
2-شلوار
شلوار اشکانیان از لحاظ برش و فرم همانند شلوار مادها ولی به مراتب گشادتر و با تزیینات و نمادهای معماری گونه است.
3-شنل
شنل پارت ها مانند مادها بود و فرق آن ها در این بود که شنل پارت ها علاوه بر گشادتر بودن ، با دگمه ای در وسط و یا دگمه ای بر روی یک شانه ، دو سر شانه را به هم وصل می کردند این شنل ها معمولا با تزیینات قلاب دوزی همراه بودند.
4- کمربند
این کمربند چرمی بوده و لی ساده نیست و گره نمی خورد و در برخی از آثار باقی مانده با تزیینات حلقوی دیده می شود و دارای نقوش تزیینی مربع شکل است و فرم کلی آن با کمربند جنگجوی مادی قابل مقایسه است.
5-پوشش سر
کلاه بسیار ساده ای که به شکل نوارهایی منظم به دور سر پیچیده شده و دنباله آن در پشت بالای گردن به هم می رسیده است.
6 – پوشش پا
انواع پاپوش با ساق بلند و کوتاه ، ساده و بنددار و یا نیم چکمه ی مادها با کمی تغیی در اشکانیان نیز رواج داشت.
پوشاک زنان اشکانی
بر خلاف هخامنشیان ، نقوشی که از زنان پارتی بر جای مانده بخش عمده ای از آثار باقی مانده از دوران پارت ها را در بر می گیرداگرچه در زمان هخامنشیان زنان و مردان از تن پوشش های یک شکل استفاده می کردند در دوره اشکانیان زنان تن پوششی کاملاَمتفاوت با مردان داشتندزنان پارتی با شلوار های چین دار و پیراهن های دراپه دار و بلندتر از تونیک مردان و کلاه ها و تاج هایی که بسیار متفاوت با دوران قبل از خود بود و چادر به صورت کامل آن در قرن اول میلادی در نقوش باقی مانده از این دوران مطرح می شوند.
1 – پیراهن «تونیک »
زنان اشکانی از دو پیراهن که یکی از دیگری بلندتر بود ، استفاده می کردند تونیک اولی «زیری» پرچین و گشاد و بلند تر از پیراهن دومی « رویی » بود به طوری که بر روی زمین کشیده می شد و آستین هایی تنگ داشت قسمت بالاتنه ی آن قلابدوزی شده و با نواری در قسمت سینه جمع می شده است ولی پیراهن رویی کوتاه تر از پیراهن زیری بود و یقه ای نسبتاً باز و داپه دار داشت و ساده و پرچین بود.
« لباس زنان اشكانی پیراهنی بلند تا روی زمین ، گشاد ، پرچنین ،آستین دار ویخه راست بوده است پیراهن دیگری داشته اند كه روی اولی می پوشیدند و قد این یكی نسبت به اولی كوتاه و ضمناً ، یخه باز بوده است روی این دو پیراهن چادری سر می كردند[1].»
2 – شلوار
شلوار زنان نیز مانند پیراهن هایشان پرچین بود و بلندی آن تا روی زمین ادامه داشت.
3 – پوشش سر:
الف – چادر و کلاه:
چادر در قسمت پشت سر به کلاه بلند و مخروطی شکل و مطبقی وصل می شده است که مانند تور عروس از پشت سر آویزان بود ؛ زنان اشکانی در پوشش سر و استفاده از چادر بسیار پیشرفته تر از زنان هخامنشی بودند ؛ و کلاه عمامه وار آنان تقریباً بیشتر موهای آن ها را می پوشانید.
بانوان پارچه ای را همچون شنل از روی دوش های خود می آویختند و یا از آن مانند چادر استفاده می کردند و گاه آن را مانند آنچه که اکنون در میان قاسم آبادی معمول است به دور کمر خود می بستند . سربند زنان مانند سربند و شمله های کنونی زنان کرد و لر بسیار بزرگ بود .[2]
چادر معمولاً به صفحه ای فلزی نقش دار در روی شانه یا جلوی سینه ، بند می شده است.
تن پوش زنان پالمیری به گونه ای دیگر بود ؛ آن ها پیراهن زیری را با آستین زیری را با آستین های گشادتری انتخا می کردند که یقه ی آن از زیر گردنبندهای چسبیده به گردن ، پیدا بود ولی پیراهن رویی بسیار پرچین بود و چادر قسمت های بیشتری از بدن را پوشش می داد کفش ها بسیار ساده بود ولی در تزیین کلاه و پیراهن ها دقت بیشتری داشتند کلاه عمامه وار آن ها مزین به جواهرات قیمتی بود.
ب – تاج
مجسمه سر مرمری ملکه ای که در شوش پیدا شده و آن را سر ملکه "موزا" همسر فرهاد چهارم اشکانی می دانند دارای تاجی است که کنگره دار که متعلق به اواخر درهمی تاج ملکه موزا را مشاهده می کنیم .
4 – کفش
کفش های بسیار ساده داشتند و پیراهن بلندشان بر روی آن می افتاد احتمالاً پاپوش زنان مشابه مردان بوده است.
5 – زیورآلات:
به گفته مورخان قدیم اشراف پارتی در کار بردن زیور آلات شخصی بسیار با ذوق بودند این ذوق و سلیقه در تندیس های به دست آمده در الحضر «هاترا» و پالمیر بیشتر محسوس است.
گفتار پنجم
پوشاک ساسانیان
عناصر اصلی تن پوش ها در زمان ساسانیان همان است که در دوره اشکانیان و مادها وجود داشته « همان پیراهن و شلوار » ولی در زمان ساسانیان پوشاک به طور کلی تزیینی تر شده است.
پوشاک مردان
1 – پیراهن « تونیک »
پیراهن یکی از اصلی ترین و مهم ترین عناصر تن پوش ساسانیان که از تنوع چشم گیری برخوردار است که انواع آن به طور کلی انواع آن عبارت است از :
الف – پیراهن هایی بادامن گرد « نیم دایره رو به بالا » پهلو چاکدار و تزیین یافته با نوارهایی ؛ مانند پیراهن نقوش برجسته ی تاج گیری اردشیر در طاق بستان و همچنین شاپور دوم در یکی از دو غار نزدیک آن .[1] .
ب – پیراهن با دامن ترک دار که در پهلوها و جلوی دامن پیلی هایی مشاهده می شود و بیشتر در مواقع رسمی مورد استفاده قرار می گرفت.
این مدل پیراهن بر تن شاپور دوم و میترا استکه در طرفین شاه ایستاده اند و کمربندی نیز زینت بخش کمر آن است که دنباله آن در جلو ، هم شکل دنباله ی تاج هر یک از طزرفین اردشیر و دنباله تاج خود اوست.
ج- پیراهن با دامن نیم دایره « رو به پایین » پهلو چاکدار که حاشیه دوزی دامن در چاک های آن ادامه دارد مانندنقش برجسته ی مردی که سوار بر فیل است در طاق بستان.
د- پیراهن با دامن نیم دایره « رو به پایین » که هر یک از گوشه های این نم دایره در دو طرف با برشی مورب به پهلو منتهی می گردد.
ه- پیراهن ساده ی جلو باز که لبه های جلوی آن روی هم قرار گرفته است و به نظر می آید از یک درز که از بالا به پایین است دوخته شده است .
و- نوعی پیراهن عمومی با دامن بسیار ساده بدون پیلی و یا پیلی هایی در پهلو و جلوو جلوی دامن همانند پیراهن پیراهن مردان طاق بستان و مجسمه شاپور اول در غار شاپور.
2- شلوار
شلوار نیز از عناصر زیبای پوشاک این دوره است که از دوران اشکانی از برش و طرح کامل تری برخودار بود و در قسمت پهلو روی چین با نواری مواج تزیین یافته استو همین امر این شلوار را ممتاز و منحصر به فرد می نمایاند.
3- ارخالق یا کت کوتاه
در نقوش طاق بستان و بشقاب های نقره ای باقی مانده از دوره ی ساسانیان کتی کوتاه دیده می شود که نشانگر آن است که پادشاهان علاوه بر پیراهن گاهی از یک کت کوتاه با استین های بلند استفاده می کرده اند ؛ این کت جلوباز بوده و بلندی آن تا زیر سینه می رسید و با دکمه ای دایره های شکل در جلوی سینه بسته می شد ؛ دور سینه و یقه با نوار های زیبا مزین می شده است در بعضی از نقوش بر روی شانه ، محل اتصال آستین با سرشانه نیز تزییناتی قایل شده اند.
4- مانتو و شنل
ساسانیان هر از گاهی از مانتو یا قبای جلوباز با آستین بلند استفاده می کردند که مانند تونیک هایشان پهلو چاکدار طراحی شده بود و تنها با یک دکمه ای در جلوی سینه بسته می شد و بلندی آن تا ساق پا می رسید و گاهی از شنل به عنوان لباس رو و لباس ی که نشانه اشرافیت و پادشاهی بود استفاده می کردند.مانند شنل شاپور اول در نقش رستم یا اردشیر در طاق بستان.
5-پوشش سر
مردم عادی کلاه بر سر میگذاشتند و پادشاهان بر سر تاج می گذاشتند.
6-پوشش پا
و آن کفشی است بسیار ساده با ساق کوتاه « ملنند گالش های امروزی روستاییان » که به تناسب مقام فرد پوشنده بر روی آن با نوار یا سنگ های قیمتی تزیین می شده است
7- زیورآلات
به طور کلی مردان ساسانی ازگوشواره، گردنبند و رشته های مروارید بر گرد تاج و بر روی موها استفاده می کردند.
پوشاک زنان ساسانی
1- پیراهن بلند دراپه دار
زنان ساسانی از دراپه « حرکت ها یا چین های ملایم پارچه بر روی بدن » برای فرم دادن به تن پوش خود استفاده می کردند در کاشی ها یا موزائیک ها و یا معرق های فرنگی کاخ بیشاور زنانی با پیراهن های بلند و گشاد و دراپه دار با آستین های بلند یا بدون آستین طراحی شده اند.
در بعضی از نقوش نقره می بینیم که در انتهای دامن این پیراهن پارچه ی پرچین دیگری افزوده شده است که احتمالاً برای متمایز کردن از پیراهن های ساده و فراخ اشکانی به کار می رفته است.
و در برخی از نقوش ظروف نقره یا موزائیک بیشاپور مشاهده می کنیم که بر روی پیراهن آستین دار و فراخ ، پیراهنی بی آستین با یقه ی دراپه دار می پوشیدند که دو سرشانه آن به وسیله ی سگگ با دکمه ای به هم می رسیدند.
نمونه دیگر پیراهن تونیک چاکدار « چاک در جلو و پهلو ها » می باشد همانند مردان ، منتهی تونیک زنان بلندتر بود و تا نیمه ی ساق پا می رسید.و قلابدوزی چاک های آن نیز از ویژگی های تونیک زنان این دوره می باشد که شلوار پوشیده می شد.
2-شلوار زنان
زنان ساسانی مانند مردانشان از شلوار استفاده می کردند ؛ بر روی بشقاب نقره ای دو زن را مشاهده می کنیم که پیراهن و شلوار پوشیده اند باید دانست که در مورد تن پوش زنان نیز عوامل تاثیرگذار چون دین و مذهب ، اقتصاد ، موقعیت جغرافیایی ، سیاسی و اجتماعی ، در کابرد جنس و نقش پارچه برای تن پوش آن ها عواملی مهم بوده است.
3- دهان بند
بر روی همان بشقاب نقره ای که شاهزاده ای با ملتزمین رکاب و خدمتکارانش نقش شده است مشاهده می کنیم که همان زن خدمتکار از دهان بند استفاده کرده اند و کابرد آن در حضور شاه احتمالاً ادامه رسوم رایج در دربار هخامنشیان.است
4- شال
زنان ساسانی بر روی دوش یا بازوان خود شال هایی می انداختند که مانند شال های زنان هندی دراز و بلند بود و به طور مورب از روی شانه راست یا چپ می گذشت و تا پایین دامن ادامه داشت و زیبایی خاصی به اندام آن ها می بخشدکاربرد این شال ها احتمالاً به موقعیت اجتماعی پوشنده ی آن بستگی داشت.
5- چادر و دستار
حاصل پژهش و بررسی بشقاب های نقره نشانگر این است که چادر برای زنان ساسانی از عناصر مهم پوشش تن و سر بوده است که به صور گوناگون آن را مورد استفاده قرار می دادند؛ و گاهی آن را مانند زنان روستایی ما به دور کمر یا باسن می بستند و یا مانند بالاپوش بر روی دوش خود می انداختند ؛ بلندی چادر تا وسط پا می رسید البته در طاق بستان در صحنه شکار گراز سربندها و دستارهایی نیز بر سر زنان نوازنده ی چنگ مشاهده می شود که مبین رواج این نوع پوشش سر در میان طبقات پایین تر اجتماع است.
6- شنل
شنل نیز که به عنوان بالاپوش از عناصر مهم پوشاک زنان ساسانی از نظر اجتماع محسوب می شد ، شبه چادر بود و آن را بر دوش آناهیتا به عنوان یک مقام والا و حیات بخش در طاق بستان می شود مشاهده کرد.
7- تاج ملکه های ساسانی
از نوشته های حمزه ی اصفهانی و دیگران چنین بر می آید که ملکه های ساسانی نیز از تاج برای پوشش سر استفاده می کردند.
حمزه اصفهانی می نویسد: "آزرمیدوخت قبایش سرخ و شلوارش آبی آسمانی و تاجش سبز است .[2]"
8- پوشش پا یا پاپوش زنان
بلندی دامن پیراهن ها به قدری بود که مانع دیدن کفش می گردید ولی با دقت در نقوش باقی مانده گوشه هایی از پوشش پا دیده می شود که می توان حدس زد کفش زنان ساسانی مانند مردان این دوره بوده و به احتمال زیاد آن ها نیز از چکمه برای پوشش پا استفاده می کرده اند.
9-زیورآلات زنان ساسانی
زنانان ساسانی نیز مانند مردانشان از زیورآلات زیبایی برای تزیین تن ، سر ، بازو و گردن استفاده می کردند نقوش برجسته ی طاق بستان و نقوش ظروف نقره نشانگر این است که زنان ساسانی از انگشتر ، گردنبند ، گوشواره و هم چنین کمربند با قلاب های جواهرنشان برای تزیین پیراهن و غیره استفاده می کرده اند.
در کتاب کریستین سن نیز درباره سن نیز درباره ی" دنک" مادر دو شاهزاده ی ساسانی « که بر سر جانشینی یزگرد میانذ آن ها جنگ در گرفت» آمده است.اکنون مهر ی مو جود است که صورت این ملکه اسم ولقبش ملکه ی ملکه ها به حروف پهلوی در آن کنده شده است ؛ این زن تاجی بر سر دارد که بر فراز آن گیسوانش به شکل یک گو ی بانوار کو چکی بسته شده است ؛ گوشواره ای که دارای مرواید است در گوش و گردنبند مروایدی در گردنش دیده می شود
[1] - ر. به تصاویر کتاب ایران در زمان ساسانیان ، ص 280و 281 .
[2] - کتاب تاریخ پیامبران و شاهان ، حمزه اصفهانی ، ص69.
طبقه بندی: حجاب،
