قسمت اول:

مقدمه

یكی از اعتقادات مكتب شیعه، رجعتِ برخی مردگان به دنیا، پیش از قیامت است. عالمان شیعه، با عنایت به قرآن و روایاتِ معصومان علیهم السلام اعتقاد به چنین پدیده‌ای را یكی از ضروریات مذهب شیعه تلقی كرده‌اند. البته برخی به ضروری بودن آن به دیده تردید نگریسته­اند؛ اما انكار آن را جایز نمی‌دانند. بسیاری از علما بر اثبات آن اجماع كرده‌اند، بزرگانی هم‌چون طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان[1] ، شیخ حر عاملی[2]، امین الدین طبرسی[3]، شیخ صدوق[4]، حسن بن سلیمان بن خالد حلّی[5] ، شیخ مفید [6]، سید مرتضی[7]، علامه مجلسی[8]، ابوالحسن شریف[9] و... . برخی نیز رجعت را از ضروریات مذهب بر شمرده اند؛ چنان كه علامه مجلسی[10] و شیخ حر عاملی[11] بر این باورند.

رجعت از مباحث مهم اعتقادی ِ شیعه است و طی قرن ها ، ده ها کتاب ، به طور مستقل یا در بخشی از آن در این زمینه نوشته شده ، ولی این اعتقاد نیز همانند برخی معتقدات دیگر شیعه ، همواره با مشکلاتی روبه رو بوده است ؛ به ویژه دیدگاه عالمان اهل سنت در باره این موضوع مشکلات را دو چندان ساخته است .

تحقیق واقع بینانه و به دور از سطح نگری درباره موضوع رجعت ، می تواند افق های روشنی پیش روی ما بگشاید.

عوامل کم توجهی به بحث رجعت

الف ) تلاش مخالفان در محو این اعتقاد

گر چه اوضاع عمومی جهان و دشمنی های بی حد و حصر مستکبران عالم بر این است که همه ی مذاهب اسلامی را به اتحاد و یگانگی فرا می خواند این به آن معنا نیست که هر کدام از مذاهب اسلامی دست از اعتقادات و باور های خود بر دارد و از تبلیغ و ترویج فرهنگ اصیل خود چشم پوشی کنند .

اعتقاد به رجعت ، از جمله مسایلی است که از همان ابتدا مورد نقد و انکار شدید اهل سنت قرار گرفت تا جایی که اگر شخصی قابل اعتبار و بزرگ در بین دیدگاه های خود ، به رجعت نیز معتقد بود تمام آن اعتبار  تحت الشعاع این اعتقاد قرار میگرفت مانند جابر بن یزید جعفی که مورد اعتماد اهل بیت بود به جرم اعتقاد به رجعت  مورد بی مهری و طعن و هجو مخالفان قرار گرفت

ب ) درک سطحی و غلط برخی موافقان

بی مبالاتی و بی توجهی برخی از نقل کنندگان و راویان رجعت و ذکر برخی احادیث جعلی و مبالغه آمیز با نیت ترغیب دیگران در توجه دادن به این بحث و آمیخته شدن خرافات سبب گردید که اعتقاد به رجعت در نظر بعضی ، غیر منطقی جلوه کند و موجب انکار بعضی از شیعیان شود و این خود بزرگ ترین ضربه به حقیقت تابناک این مسئله بود.

ج- نسبت دادن برخی از عقاید غلات به تمامی شیعیان

یکی از مشکلات تشیع از همان ابتدا این بوده که عقاید این مذهب از سوی بسیاری از نویسندگان و دانشمندان اهل تسنن از روی جهل یا تجاهل ، آمیخته با عقاید غلات مطرح می شود و علمای کلام اهل تسنن برای محکوم کردن مذهب تشیع ابتدائاً عقاید غلات را که شیعه همواره از آن بیزاری جسته است به شیعه نسبت می دهند و آن را به عنوان عقاید شیعه بحث و بررسی و در ذهن خوانندگان چنین القا می کنند که شیعه چیزی جز این عقاید که آوردیم و محکوم کردیم ، نیست.

بنابراین ، رجعت یکی از مسئله های اساسی و با اهمیت در بحث امامت است و چنان که اشاره گردید برای اثبات آن ، دلایل کافی در متون اسلامی مطرح گردیده است تبیین مفهوم رجعت در آیات و روایات ، از اهداف این بحث به شمار می آید.

واژه‌های كلیدی: رجعت، فلسفه رجعت، رجعت كنندگان، اثبات رجعت.

رجعت در لغت

رجعت از مادة «رجع» و اصل آن به معنای بازگشت پس از رفتن است[12]. صاحب مجمع البیان «رجعة» و «الرجعة» را بازگشت به دنیا پس از مرگ بیان كرده و مصدر آن را «الرجوع» به معنای بازگشت به ابتدا ابراز كرده است و هم‌چنین : الرجوع، العود. [13]

هم‌چنین در مجمع البحرین دربارة معنای «الرجعة» می‌گوید:

الرجعة به فتح راء، یعنی یك بازگشت پس از مرگ و بعد از ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و آن، از ضروریات مذهب است[14]... .

رجوع : بازگشت به آن چه آغاز از آن بوده ، یا تقدیر آغاز بوده ، چه از نظر مکان یا کار یا سخن چه به ذات آن باشد یا به جزئی از اجزای آن یا به کاری از کارهای آن . پس رجوع ، بازگشتی را گویند که هم در طلاق به کار  می رود و هم در بازگشت به دنیا بعد از مردن . از این رو است که می گویند فلانی به رجعت ایمان دارد.[15]

رجعت در اصطلاح

رجعت در اصطلاح، عبارت است از این‌كه خداوند، هم زمان با زمان ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف عده‌ای از بندگان صالح كه در ایمان و عمل، خالص بوده‌اند و نیز عده‌ای از كفار و منافقان كه در كفر و نفاق، سرآمد بوده‌اند را با همان ویژگی‌های روحی و جسمی خود به دنیا برمی‌گرداند، تا هر دو گروه، در حد امكان نتیجه دنیایی اعمال‌شان را دریافت كنند.[16]

آن‌چه در بازگشت دو گروه مؤمنان خالص و نیز كفار واقعی به آن اشاره شده، وصف صالح و منافق است، نه مرد و زن.

در معنای اصطلاحی رجعت سید مرتضی می‌فرماید:

بدان همانا آن‌چه كه شیعه دوازده امامی معتقد است، این است كه خداوند، هنگام ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف گروهی از شیعیان او و گروهی از دشمنان آن حضرت را كه پیش‌تر مرده‌اند، برمی‌گرداند تا به ثواب یاری آن حضرت برسند و نیز از دشمنان انتقام گرفته شود[17]… . 

مرحوم شیخ مفید می فرمایند:

همانا خداوند گروهی از اموات را با همان صورت و چهره ای که داشتند به دنیا بر می گرداند گروهی را عزیز و گروهی را ذلیل می کند این هنگام قیام وظهور حضرت مهدی (ع) محقق می شود.[18]

و در جای دیگر می فرماید :

خداوند شماری از امت محمد (ص) را بعد مرگشان و پیش از برپایی قیامت بر می انگیزد و این از اختصاصات مذهب آل محمد (ص) می باشد و قرآن بر درستی آن گواهی می دهد.[19]

برخی از مفسران معاصر گفته اند:رجعت از عقاید شیعه بوده و تفسیرش عبارت است از : بعد از ظهور حضرت مهدی (ع) و در آستانه ی رستاخیز ، گروهی از مومنان  خالص  و کفار و طاغیان بسیار شرور به این جهان باز می گردند گروه اول مدارجی از کمال را طی می کنند و گروه دوم کیفرهای شدیدی می بینند.[20]

طبق آن‌چه از احادیث برداشت می‌شود، رجعت، عمومی نیست؛ بلكه مخصوص عده‌ای از مؤمنان خالص و كفار معاند است. هم‌چنین سر سلسله‌ رجعت‌كنندگان، انبیا، امامان معصوم علیهم السلام و دشمنان آنان هستند. امام صادق علیه السلام در این زمینه می‌فرماید:

رجعت، عمومی نیست؛ بلكه اختصاصی است و تنها مؤمنان یا مشركان محض، رجعت می‌كنند.[21]